تفاوت دعاوی کیفری و دعاوی حقوقی در چیست؟ راهنمای ساده و کاربردی

مقدمه؛ چرا افراد دعوای کیفری و حقوقی را با هم اشتباه می گیرند؟

در گفتگوهای روزمره همه چیز زیر عنوان «شکایت» جمع می شود؛ هم کسی که چک برگشتی دارد و هم کسی که از شریکش طلبکار است. همین باعث می شود بسیاری ندانند پرونده شان باید به دادسرا برود یا مستقیم به دادگاه. عبارتی مثل شکایت حقوقی یا کیفری که در جستجوها زیاد دیده می شود هم نشان همین تردید است. از طرف دیگر، گاهی یک ماجرا هر دو جنبه را دارد؛ مثلا فروش مال غیر هم مجازات دارد و هم خسارت مالی.

پاسخ در جدا کردن دو مسیر است. دعاوی مدنی و کیفری هر کدام آیین دادرسی، مرجع رسیدگی، طرفین و نتیجه خاص خود را دارند و اگر مسیر اشتباه انتخاب شود، زمان و هزینه هدر می رود.

تعریف دقیق دعوای کیفری چیست؟

دعوای کیفری زمانی شکل می گیرد که رفتاری در قانون جرم شناخته شده باشد. ماده 2 قانون مجازات اسلامی جرم را هر رفتار اعم از فعل یا ترک فعل می داند که قانون برای آن مجازات تعیین کرده است. یعنی تا قانون عملی را ممنوع نکرده و برایش مجازات ننوشته، آن عمل جرم نیست؛ همان اصل قانونی بودن جرم و مجازات.

در این دعوا یک طرف شاکی و طرف دیگر متهم است، اما جامعه هم ذی نفع است و دادستان نماینده آن است. به همین دلیل در جرایم غیر قابل گذشت، حتی اگر شاکی رضایت بدهد، تعقیب می تواند ادامه پیدا کند. کلاهبرداری، سرقت، خیانت در امانت و جعل از نمونه های رایج هستند. برای آشنایی بیشتر با این پرونده ها می توانید به صفحه دعاوی کیفری مراجعه کنید.

تعریف دقیق دعوای حقوقی چیست؟

دعوای حقوقی درباره حق و تعهد است، نه جرم. خواهان از دادگاه می خواهد خوانده را به انجام یا پرداخت چیزی محکوم کند؛ مانند مطالبه وجه، فسخ قرارداد، تخلیه ملک یا الزام به تنظیم سند رسمی. طبق ماده 2 قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه فقط زمانی رسیدگی می کند که ذی نفع آن را تقاضا کند. برای همین خواهان می تواند دعوایش را مسترد کند و پرونده بسته شود.

در پایان هم خوانده مجازات نمی شود و فقط ملزم به ادای حق طرف مقابل است. بسیاری از اختلافات خانوادگی هم از همین جنس هستند؛ برای مثال دعاوی خانواده مانند مطالبه نفقه، طلاق و حضانت معمولا با دادخواست و در دادگاه خانواده مطرح می شوند.

تفاوت در نحوه شروع رسیدگی به این دو نوع دعوا

تفاوت دعوای کیفری و حقوقی از همان لحظه ثبت پرونده آشکار می شود. دعوای کیفری با شکوائیه (یا گزارش ضابطان در جرایم مشهود) آغاز می شود و ابتدا به دادسرا می رود. بازپرس یا دادیار تحقیقات مقدماتی را انجام می دهد و در صورت کافی بودن دلایل، پرونده با کیفرخواست به دادگاه کیفری می رسد. در مقابل، دعوای حقوقی با دادخواست و پرداخت هزینه دادرسی ثبت می شود و بدون عبور از دادسرا مستقیما در دادگاه عمومی حقوقی بررسی می شود.

ثبت هر دو امروز از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام می شود. اگر مطمئن نیستید موضوع شما از کدام مسیر ثبت می شود، لیست دعاوی قابل طرح در دفتر خدمات قضایی مسیر را روشن می کند. فهم تفاوت دعاوی کیفری و دعاوی حقوقی پیش از ثبت، جلوی صدور قرارهایی مانند عدم صلاحیت یا رد دادخواست را می گیرد.

تفاوت در نوع مجازات و جبران خسارت

مهم ترین فرق دعوای حقوقی و کیفری در نتیجه نهایی است. اگر دعوای کیفری ثابت شود، نتیجه آن مجازات است: حبس، جزای نقدی یا در برخی جرایم دیه و قصاص. اما در دعوای حقوقی مجازات وجود ندارد و حکم دادگاه به پرداخت، تحویل، انجام تعهد یا جبران خسارت ختم می شود.

ادله اثبات هم فرق دارد. ماده 160 قانون مجازات اسلامی ادله اثبات جرم را اقرار، شهادت، قسامه، سوگند در موارد قانونی و علم قاضی می داند، در حالی که در دعاوی حقوقی طبق ماده 1258 قانون مدنی اقرار، اسناد کتبی، شهادت، امارات و قسم مطرح است.

آیا یک پرونده می تواند هم کیفری و هم حقوقی باشد؟

بله، و بیشترین سردرگمی همین جاست. وقتی جرمی به کسی ضرر مالی یا معنوی می زند، زیان دیده می تواند همزمان دو چیز بخواهد: مجازات مرتکب و جبران خسارت. ماده 14 قانون آیین دادرسی کیفری اجازه می دهد خسارت ناشی از جرم در همان پرونده کیفری مطالبه شود و در این حالت او را مدعی خصوصی می گویند.

اما هر پرونده ای دو وجهی نیست. در پرونده های مهریه های سنگین خود مطالبه مهریه دعوای حقوقی است. طبق ماده 22 قانون حمایت خانواده، اگر مهریه تا 110 سکه باشد وصول آن مشمول مقررات اجرای محکومیت های مالی (مثل جلب) است، ولی این به کیفری بودن دعوا تبدیل نمی شود و برای مازاد بر آن فقط توان مالی مرد ملاک پرداخت است.

جدول مقایسه ای دعوای کیفری و حقوقی

نتیجه گیری

تفاوت دعاوی کیفری و دعاوی حقوقی را می شود در یک جمله خلاصه کرد: دعوای کیفری برای مجازات جرم است و از دادسرا شروع می شود، دعوای حقوقی برای احقاق حق و جبران خسارت است و مستقیما در دادگاه رسیدگی می شود. اگر در این مرحله تردید دارید، وکلای موسسه حقوقی صادقی می توانند پرونده شما را بررسی کنند و مسیر مناسب را پیشنهاد دهند.

سوالات متداول درباره تفاوت دعاوی کیفری و دعاوی حقوقی